Số 104Tâm lý4 phútlượt xem 86
Xuất bản bởi Thư viện GK · Nhà phụ
Vì sao việc định làm xong trước hạn lại luôn trở nên gấp gáp?
Hãy cùng nhìn lại những lúc kế hoạch tưởng chừng dư dả thời gian lại chao đảo vào phút chót.
Khi bắt đầu một công việc, chúng ta thường có cảm giác rằng “Lần này mình sẽ hoàn thành đúng giờ”. Nhưng khi thực sự bắt tay vào làm, công việc lại thường mất nhiều thời gian hơn dự tính. Lần trước cũng đã trễ, vậy mà ta vẫn lạc quan cho rằng lần này sẽ khác — tâm lý học gọi điều đó là “sai lầm lập kế hoạch”. Nguyên nhân không phải do ý chí yếu, mà do cách chúng ta ước lượng thời gian bị nghiêng về một phía.
Bản kế hoạch chỉ nhìn thấy con đường suôn sẻ
Khi ước lượng thời gian, chúng ta thường chỉ nghĩ đến chuyện “Mình sẽ hoàn thành việc này như thế nào”. Những cảnh tìm tài liệu, viết rồi chỉnh sửa nối tiếp nhau trong đầu, và trong những cảnh ấy hầu như chẳng có gì cản trở. Những chuyện như có cuộc gọi đến, tài liệu bị sai hay thể trạng sa sút đều bị đẩy ra ngoài bản kế hoạch. Vì thế, thời gian dự tính được căn theo con đường suôn sẻ nhất, còn thời gian thực tế lại bao gồm cả những lúc chệch khỏi con đường ấy. Kahneman và Tversky đã cảnh báo về cách ước lượng chỉ dựa vào góc nhìn bên trong như vậy và đặt tên cho nó là sai lầm lập kế hoạch. Nếu nhìn vào những ghi chép bên ngoài về việc “Trước đây mình đã mất bao lâu để làm những việc tương tự”, ước lượng sẽ thay đổi, nhưng chúng ta lại ít khi tìm đến những ghi chép đó.
Lần trễ trước khó được tính đến
Một hiểu lầm phổ biến là suy nghĩ rằng “Cứ tích lũy kinh nghiệm thì tự khắc sẽ ước lượng chính xác hơn”. Nhưng trong một thí nghiệm năm 1994, khi Buehler và các đồng nghiệp hỏi những sinh viên đang viết luận văn tốt nghiệp về ngày họ sẽ nộp bài, thời điểm hoàn thành thực tế tính trung bình còn muộn hơn cả dự đoán theo kịch bản tệ nhất, và chỉ khoảng 30% hoàn thành đúng hạn mà chính họ đã nói. Dù trước đây từng trễ hạn, các sinh viên vẫn hình dung rằng bài tập lần này sẽ diễn ra khác đi. Chúng ta dễ gói quá khứ vào lời giải thích “Hồi đó có hoàn cảnh riêng”, rồi tách hiện tại ra với suy nghĩ “Bây giờ điều kiện thuận lợi”. Vì vậy, dù cùng một kiểu diễn biến cứ lặp lại, thời gian dự tính vẫn lại ngắn đi.
Hãy thử đưa việc ước lượng ra bên ngoài một chút
Trong cuộc sống hằng ngày, sẽ hữu ích hơn nếu trước tiên bạn ghi lại “Trước đây mình đã mất mấy ngày để làm những việc tương tự”, thay vì “Các bước riêng của nhiệm vụ này”. Nếu đặt lịch trình thông thường và lịch trình có thêm thời gian dự phòng bên cạnh lịch trình thuận lợi nhất, bạn sẽ bớt bối rối khi có chuyện cản trở. Chia việc lớn thành những phần nhỏ rồi gắn ghi chép trước đây với từng phần cũng là một cách theo cùng hướng ấy. Tất nhiên, mức độ sai lệch trong mỗi nghiên cứu còn khác nhau tùy loại nhiệm vụ và văn hóa. Dù vậy, cảm giác “Lần này mọi việc đặc biệt suôn sẻ” càng mạnh thì càng đáng thử tự hỏi liệu chính cảm giác ấy có đang khiến bản kế hoạch của mình ngắn đi hay không.
Bài đọc liên quan
Thời gian làm việc thường dài theo thực tế có xen những trở ngại, hơn là theo viễn cảnh suôn sẻ.
Ghi chú và tài liệu tham khảo · Kahneman · Tversky · Buehler và cộng sự. Kahneman · Tversky 1979 (sai lầm lập kế hoạch · góc nhìn bên trong/bên ngoài). Buehler · Griffin · Ross 1994, JPSP (ước lượng thời điểm nộp luận văn tốt nghiệp, thời gian thực tế trung bình dài hơn cả dự đoán tệ nhất · chỉ khoảng 30% hoàn thành đúng hạn dự đoán). Mức độ sai lệch khác nhau tùy nhiệm vụ và văn hóa.
Câu đố nhanh