Vì sao hai lỗ ổ cắm điện trông giống một khuôn mặt

Những đồ vật trông giống khuôn mặt có một điểm chung. Phía trên có hai chấm hoặc hai lỗ giống nhau nằm cạnh nhau, và bên dưới, ở chính giữa, có một đường kẻ hoặc một lỗ. Chỉ cần đúng cách sắp xếp hai mắt, một miệng như vậy, dù màu sắc và chất liệu khác hẳn, ta vẫn đọc ra một khuôn mặt.

Vì thế lỗ ổ cắm, đèn pha và lưới tản nhiệt phía trước của ô tô, hay một ngôi nhà có hai ô cửa sổ và cửa chính thường hóa thành khuôn mặt. Chỉ cần cách sắp xếp hơi nghiêng một chút, ta còn thấy cả vẻ mặt đang cười hay ngạc nhiên.

Trong một thí nghiệm của nhóm nghiên cứu Hadjikhani, công bố trên tạp chí NeuroReport năm 2009, khi người ta nhìn những đồ vật giống khuôn mặt, vùng não nhận diện khuôn mặt phản ứng chỉ sau khoảng 0,17 giây. Tốc độ này gần như bằng lúc nhìn khuôn mặt thật, còn với đồ vật không giống khuôn mặt thì phản ứng này yếu hơn nhiều.

Nói cách khác, trước khi bạn kịp nghĩ “đó là cái ổ cắm”, não đã phát tín hiệu “khuôn mặt” rồi. Đây cũng là lý do cảm giác thấy khuôn mặt không dễ biến mất ngay cả khi bạn đã biết đó chỉ là đồ vật.

Ảo giác này không chỉ có ở con người. Trong một nghiên cứu công bố trên tạp chí Current Biology năm 2017, khỉ đuôi dài châu Á (khỉ rhesus) cũng nhìn lâu hơn vào ảnh đồ vật giống khuôn mặt so với ảnh đồ vật bình thường.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (PNAS) đã tìm ra một đặc điểm khác. Dù khuôn mặt trên đồ vật không thể có giới tính, người ta vẫn thấy đó là mặt nam nhiều hơn hẳn so với mặt nữ. Nhóm nghiên cứu cho rằng thói quen nhìn khuôn mặt là nam trước tiên khi không có manh mối rõ ràng có thể đã tác động.

Vì sao chúng ta dễ thấy khuôn mặt đến vậy? Một cách giải thích thường gặp là thế này. Bỏ sót khuôn mặt của người hay con vật trong bụi rậm có thể nguy hiểm, còn nhìn nhầm vài chiếc lá thành khuôn mặt thì chẳng thiệt hại gì lớn. Vì vậy, tìm khuôn mặt dù hơi dễ dãi một chút có lẽ lại có lợi hơn. Tuy nhiên, đây là một cách hiểu hợp lý, chứ không phải kết luận đã được thí nghiệm xác nhận.

Điều chắc chắn là thường xuyên thấy khuôn mặt trong đồ vật không có gì kỳ lạ. Nó gần với dấu hiệu cho thấy một bộ não giỏi nhận diện khuôn mặt đang làm việc như thường lệ.