Vì sao một từ lại trở nên xa lạ khi nhìn mãi?

Khi nhìn một từ, não làm công việc nối âm thanh và hình dạng của từ với ý nghĩa. Nếu lặp lại cùng một từ hàng chục lần trong thời gian ngắn, mối liên kết này mỗi lần lại được kích hoạt, rồi phản ứng dần yếu đi.

Khi đó, 「사과」 (sagwa, nghĩa là quả táo) nghe như chỉ là một cụm âm 「사」 (sa) và 「과」 (gwa), thay vì gợi lên một loại trái cây. Bản thân từ vẫn như cũ, nhưng bộ phận gắn nghĩa cho nó giống như đang nghỉ một lát.

Tên gọi “bão hòa ngữ nghĩa” do Leon Jakobovits James, nhà tâm lý học tại Đại học McGill ở Canada, đặt trong luận án tiến sĩ năm 1962. Trước đó, vào năm 1960, ông cùng Wallace Lambert ở cùng trường yêu cầu các sinh viên đọc thành tiếng một từ với tốc độ hai đến ba lần mỗi 1 giây trong 15 giây, rồi chấm điểm cảm nhận về từ ấy. Kết quả là những cảm nhận như tốt·xấu, mạnh·yếu nhạt dần về phía trung tính.

Khi ngồi yên hoặc nói những từ khác trong cùng khoảng thời gian, gần như không có sự thay đổi này.

Ta dễ nghĩ hiện tượng này chỉ xảy ra khi nói đi nói lại nhiều lần, nhưng nhìn chữ thật lâu cũng có thể gây ra điều tương tự. Ngay từ năm 1907, các nhà tâm lý học Mỹ đã ghi lại thí nghiệm cho thấy khi nhìn chằm chằm vào một từ thật lâu, những liên tưởng nảy ra sẽ giảm đi. Hiện tượng này cũng thường được gọi là “sự tan rã Gestalt”, một cách gọi bao gồm cả trải nghiệm thấy hình dạng chữ như rời rạc ra.

Đây cũng không phải dấu hiệu cho thấy trí nhớ đã kém đi. Đó là phản ứng bình thường có thể xảy ra với bất kỳ ai, và sau khi nghỉ một lát, mọi thứ sẽ tự trở lại.

Khi sửa báo cáo quá lâu, có lúc một từ hoàn toàn đúng bỗng trông như viết sai chính tả. Những lúc như vậy, trước khi sửa, bạn nên tạm làm việc khác hoặc tra từ điển.

Jakobovits James cũng suy nghĩ về cách ứng dụng hiện tượng này một cách hữu ích. Trong bài nghiên cứu năm 1966, ông đề xuất cách để người nói lắp cố ý lặp lại từ mà họ sợ, nhằm làm dịu sự căng thẳng do từ ấy gây ra, đồng thời cũng đưa ra ý tưởng sử dụng hiện tượng này trong điều trị chứng ám sợ.