Vì sao 1 phút có 60 giây mà không phải 100 giây?

Nếu cắt một chiếc pizza thành 60 miếng, thì dù chia cho 2 người, 3 người, 4 người, 5 người hay 6 người, số miếng cũng không thừa hay thiếu. Nhưng với 10 miếng thì sẽ khó chia đều cho 3 người. Những cách giải thích nhầm lẫn thường gặp là “vì tim đập 60 lần trong 1 giây” hay “vì Trái Đất quay 60 vòng”, nhưng chúng đều khác xa sự thật. Nhịp tim mỗi người mỗi khác, và con số này cũng không liên quan trực tiếp đến việc Trái Đất tự quay hay quay quanh Mặt Trời.

Ở vùng Lưỡng Hà cổ đại, người ta dùng 60 làm đơn vị đếm. Khi phân chia và tính toán chuyển động của Mặt Trời và các ngôi sao, một con số dễ chia đều rất hữu ích. Các nhà thiên văn học Hy Lạp cũng tiếp nối truyền thống đó, dùng 60 để chia nhỏ góc và thời gian. Tên gọi của phút và giây cũng bắt nguồn từ ý nghĩa “phần nhỏ thứ nhất, phần nhỏ thứ hai”.

Quy ước một giờ có 60 phút, 1 phút có 60 giây chính là sự tiếp nối của thói quen ấy. Việc quy ước một vòng tròn có 360 độ cũng sử dụng con số cùng hệ đó. Đến nay, dấu vết ấy vẫn còn trong cách tính vĩ độ, kinh độ trên bản đồ và tính góc. Truyền thống chia một ngày thành 24 giờ cũng tồn tại từ lâu song song với các hệ 12 và 60.

Trong thời kỳ Cách mạng Pháp, người ta từng thử đổi sang một ngày có 10 giờ, một giờ có 100 phút và 1 phút có 100 giây. Đó là một nỗ lực thống nhất theo cơ số 10, giống như hệ mét. Cách tính toán tuy gọn gàng, nhưng việc thay đổi đồng loạt đồng hồ, các bảng biểu và thói quen đang có rất khó khăn, nên cách chia này không duy trì được lâu dài. Con người khó có thể thay đổi cảm nhận về thời gian vốn đã quen thuộc chỉ sau một đêm.

Vì vậy, đến nay kim giây vẫn đi qua 60 vạch. Nếu 1 phút có 100 giây thì có thể phép cộng sẽ thuận tiện hơn, nhưng chúng ta hẳn đã không quen với chiếc đồng hồ ấy. Khi đặt hẹn giờ nấu ăn hay thời lượng các quãng tập luyện, chúng ta cũng tự nhiên dùng một nửa hoặc bội số của 60, như “30 giây”, “90 giây”. Thời gian làm bài kiểm tra ở trường hay thông báo khoảng cách giữa các chuyến xe buýt cũng được nói bằng phút và giây.

Vì có mười ngón tay nên hệ cơ số 10 rất thuận tiện, nhưng trong việc phân chia thời gian, 60 đã xác lập vị trí từ trước. Khi nhìn đồng hồ và tự hỏi “tại sao lại là 60?”, bạn có thể xem đó là dấu vết của thói quen tính toán xưa còn lưu lại đến ngày nay. Đôi khi, cảm giác một con số là “tự nhiên” bắt nguồn từ tập quán lâu đời.