Dường như chỉ có sao Bắc Cực gần như không di chuyển suốt đêm

Các ngôi sao trên bầu trời đêm trông như mọc ở phía đông rồi lặn về phía tây thực ra là do Trái Đất quay quanh trục của mình. Nếu kéo dài trục đó lên bầu trời phía bắc, ta sẽ có một điểm gọi là «thiên cực bắc». Sao Bắc Cực nằm rất gần điểm ấy, nên khi các ngôi sao khác vạch ra những vòng tròn lớn, nó trông như vẫn ở gần tâm.

Khi ngồi trên đu quay ngựa gỗ, bạn thấy cảnh vật bên ngoài lướt qua nhanh, còn cột ở giữa chuyển động ít hơn một cách tương đối. Sao Bắc Cực cũng nằm gần «chính giữa» như vậy. Ở Nam bán cầu, hiện không có một «sao Nam Cực» sáng nào ở gần trục trên bầu trời phía nam, nên người ta cũng thường nói rằng khó xác định phương hướng bằng một ngôi sao duy nhất như ở phía bắc.

Quan sát thật chính xác thì sao Bắc Cực cũng không trùng khít với thiên cực bắc. Vì vậy, ảnh phơi sáng lâu hoặc video tua nhanh đôi khi cũng ghi lại được cảnh nó vạch ra một vòng tròn rất nhỏ. Mắt thường gần như không nhận ra sự khác biệt ấy, nên ta có cảm giác nó «ở cùng một chỗ suốt đêm».

Một hiểu lầm phổ biến khác là «sao Bắc Cực sẽ mãi mãi là sao Bắc Cực». Trục tự quay của Trái Đất thực hiện chuyển động tiến động, trong đó hướng nghiêng thay đổi rất chậm giống như một con quay, và chu kỳ này được biết là khoảng 2 vạn 6 nghìn năm. Vì thế, trước đây một ngôi sao khác từng đóng vai trò sao Bắc Cực, và trong tương lai xa, một ngôi sao sáng khác sẽ tiếp nối vị trí đó. Sự «cố định» mà chúng ta thấy là câu chuyện xét trên khoảng thời gian một ngày hay một đời người.

Một cách hướng dẫn tìm hướng bắc thường gặp là nối hai ngôi sao ở mép ngoài phần gáo của Bắc Đẩu, rồi kéo dài theo hướng ấy một khoảng bằng khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng để đến gần sao Bắc Cực. Dưới ánh đèn thành phố, sao Bắc Cực có thể khó tìm vì bản thân nó không quá sáng, nên tốt hơn là đến chỗ tối và thong thả quan sát bầu trời phía bắc.

Cảm giác «chỉ cần biết hướng bắc là có thể áng chừng phương hướng» khi đi du lịch hay cắm trại bắt nguồn từ mối quan hệ vị trí này. Tuy vậy, nhớ rằng la bàn chỉ về cực bắc từ, còn sao Bắc Cực nằm gần hướng bắc địa lý (hướng trục tự quay) cũng sẽ giúp bạn bớt nhầm lẫn. Chỉ cần đừng nghĩ hai hướng ấy hoàn toàn là một.