Vì sao những việc chưa làm xong cứ quanh quẩn trong đầu?

Vào thập niên 1920 tại Berlin, Đức, nhà tâm lý học Bluma Zeigarnik đã yêu cầu mọi người thực hiện nhiều nhiệm vụ đơn giản có thể nhanh chóng hoàn thành bằng tay. Bà cố ý cho họ dừng giữa chừng một số nhiệm vụ trong đó. Khi sau đó được hỏi đã làm những nhiệm vụ nào, họ nhớ ra nhiều nhiệm vụ bị dừng giữa chừng hơn những nhiệm vụ đã hoàn thành; bà công bố kết quả này vào năm 1927.

Thí nghiệm này còn nổi tiếng qua giai thoại rằng ý tưởng bắt nguồn từ việc một người phục vụ nhà hàng nhớ rất rõ các món khách gọi khi chưa thanh toán, nhưng lại nhanh chóng quên sau khi thanh toán xong. Về sau, nhận định 「những việc chưa hoàn thành được ghi nhớ tốt hơn」 được sử dụng rộng rãi khi bàn về phương pháp học tập, đoạn giới thiệu tập tiếp theo của phim truyền hình và quảng cáo.

Năm 2025, các nhà nghiên cứu tại Đại học Bern, Thụy Sĩ, đã tập hợp 59 nghiên cứu về chủ đề này, từ những nghiên cứu cũ đến gần đây, rồi tính toán tổng hợp các kết quả. Khi loại nghiên cứu của chính Zeigarnik ra, tỷ lệ nhớ lại nhiệm vụ bị dừng và nhiệm vụ đã hoàn thành gần như bằng nhau, ở mức 0.99 so với 1. Như vậy, niềm tin phổ biến rằng 「việc bị dừng luôn được ghi nhớ tốt hơn」 là không đúng.

Nhóm nghiên cứu cho rằng hiệu ứng có thể xuất hiện hoặc biến mất tùy vào hoàn cảnh, chẳng hạn như uy quyền của người điều hành thí nghiệm hay mức độ người tham gia tập trung vào nhiệm vụ. Theo cách lý giải này, những điều kiện như vậy có thể đã phổ biến hơn trong môi trường thí nghiệm trước đây.

Trong cùng phân tích đó, điều thể hiện rõ hơn lại nằm ở một khía cạnh khác. Chỉ cần có cơ hội, mọi người tự quay lại làm tiếp khoảng 67% số nhiệm vụ đã bị dừng giữa chừng. Tỷ lệ này rõ ràng cao hơn mức lựa chọn chia đều hai khả năng. Xu hướng này được gọi là 「hiệu ứng Ovsiankina」, theo tên Maria Ovsiankina, đồng nghiệp của Zeigarnik.

Vì vậy, cảm giác bận lòng về việc đang làm dở gần với mong muốn hoàn tất công việc hơn là do ghi nhớ tốt hơn. Khi phải dừng việc đang làm, bạn nên viết một dòng ghi lại bước đầu tiên sẽ làm vào lần tới. Cũng có kết quả thí nghiệm cho thấy việc lập kế hoạch giúp giảm những suy nghĩ cứ quanh quẩn trong đầu, nên đây là cách đáng thử trước khi tan làm hoặc đi ngủ.